گرمابه حاج ابراهیم میراث گران بهای تاریخ در دل بازار زنجان

به گزارش ایرنا، گرمابه ها نقش قابل توجهی در انتقال آداب و رسوم و آیین ها و مناسك ، ادبیات شفاهی و سایر ابعاد فرهنگی جامعه ایفا می كردند.

گرمابه ها همچنین از نظر معماری دارای ارزش و اعتبار هستند و هویت معماری بومی هر منطقه را به نمایش می گذارند، زنجان نیز در طول سالیان متمادی دارای حمام های تاریخی بسیاری بوده كه درچند دهه اخیر بخش قابل توجهی از این میراث تاریخی به بهانه های مختلف تخریب شده یا تغییر كاربری یافته است و اكنون تعداد محدودی ازآن ها به جا مانده كه برای بقا نیازمند توجه مسئولان هستند.
حمام حاج ابراهیم میراث ارزشمند بازار زنجان؛
وارد كوچه سقالر كه می شوی بافت قدیمی ای از بازار را باید طی كنی حجره هایی با درب و پنجره چوبی و حیاتی كه وسط آن یك حوض نشسته، می روی تا انتهای كوچه بر سر در چوبی آن حك شده گرمابه باستانی حاج ابراهیم سرمدیان.
بنایی با طاق های ضربی یادگار دوره صفویه، وارد كه می شوی مردی را می بینی كه پشت پیشخوان حمام نشسته محمد سرمدیان است چهارمین نسل از خانواده سرمدیان كه راه اجداد خود را پیموده و اقدام به اداره حمام باستانی حاج ابراهیم سرمدیان نموده است.
محمد سرمدیان تنها عضو خانواده سرمدیان است كه حمام را سر پا نگه داشته است او كه اكنون 32 ساله است می گوید از 15 سالگی در این گرمابه كار كرده و آرامش كار در حمام را به امور دیگر ترجیح می دهد.
با او همراه می شوی تا گوشه زوایای این اثر تاریخی جذاب را ببینی، چهار پله را طی می كنی تا به دالان برسی پس از دالان سربینه است و كمدها و رختكن ها دو پله دیگر كه پایین می روی وارد هشتی می شوی كه در گذشته جایی برای اقامه نماز هم بوده و بالاخره محل شستشو كه در گذشته از سه خزینه آب گرم، سرد و ولرم تشكیل شده بوده و بعدها تغییر شكل داده و فقط یك خزینه آن باقی ماده است.
امروز دور تا دور سربینه را كه فضایی است چارایوانی اشیای قدیمی تزئین كرده از چپق و چرتكه گرفته تا ترازو و كوبه در قدیم .
در قسمت مركزی این فضا گنبد بزرگ بر جرزهای جانبی استوار شده و در مركز این گنبد نیز یك نور گیر قرار گرفته كه در سه جانب آن( شرقی، جنوبی و غربی) بر روی ساق گنبد سه نورگیر كوچكتر تعبیه شده است.
این مثلث ها به گونه ای طراحی شده اند كه گویی راس آن ها جهت قبله را می نمایاند. وجود سردخانه ای در پشت كمدهای سربینه از نكات حائز اهمیت معماری ایرانی است كه زمانی به جای یخچال استفاده می شده و اكنون به حافظه تاریخ معماری ایران سپرده شده است.
حوض وسط سربینه به رنگ آبی می باشد و در گوشه ای از این فضا قل قل سماور شاید جایگزینی شده برای قهوه خانه ای كه در گذشته در این محل وجود داشته و امروز بر اثر ریزش سقف آن به سرنوشت سردابه دچار شده است.
حوض كوچكی با دو پله در زیرش راهنمای ورود به داخل حمام است كه در سمت ورودی توالتی تعبیه شده، داخل حمام نیز تغییر شكل یافته و با سنگ های مرمر آذرین و جای مخصوص دلاك با سرامیك پوشیده شده است.

این تصویری است از گرمابه حاج ابراهیم كه امروز علی رغم تمام نامهربانی هایی كه جهت حفظ و مرمت آن روا شده باز هم یادگاری است برای جوانان دیروز و امروز.

محمد سرمدیان حمام سرمدیان را به دوره صفویه نسبت می دهد و از سازنده آن اظهار بی اطلاعی می كند.

سرمدیان، می گوید: این گرمابه در زمینی به مساحت 465 متر مربع بنا شده و گرمابه و كاروانسراهای اطراف آن در مسیر جاده ابرایشم قرار داشته اند و از این حیث حائز اهمیت بوده اند.

وی، می افزاید: این بنا از ساروج ساخته شده و دارای یازده ستون است كه به جای بتون داخل آن ها سرب ریخته شده تا مانع از تخریب بنا شود.

محمد، كه چهارمین نسل از خانواده سرمدیان است با اشاره به سیر تامین آب و سوخت این گرمابه می گوید: در گذشته به جای دوش آب، خزینه وجود داشته و در هر منطقه فردی به نام میراب آب چشمه را نوبتی به سمت حمام های مختلف می گشوده تا آب از چشمه راهی خزینه گرمابه ها شود.

در شرایطی كه آب از چشمه تامین نمی شده از چاه های آب زیرزمینی آب می كشیده اند و خزینه را پر می كرده اند.اما با گسترش لوله كشی آب، خزینه ها كارایی خود را از دست داده و دوش آب جایگزین آن شد.

سرمدیان، یادآور می شود: درگرمابه حاج ابراهیم یك خزینه وجود دارد كه در حال حاضر فقط برای گرم كردن داخل حمام از آن استفاده می شود.

وی، در خصوص سیر مواد سوختی در سیستم گرمایشی حمام می گوید: با توجه به اینكه در گذشته در جوار این حمام كاروانسراهایی فعال بوده اند و احشام به آنجا انتقال می یافته از فضولات حیوانی موجود برای گرم كردن حمام استفاده می شده اما پس از مدتی با ركود كار كاروانسراهاو افزایش امكانات، چوب، نفت سیاه، گازوئیل ، نفت سفید و بالاخره گاز شهری جایگزین سوخت های قدیمی تر شد.

*جوانان بیشترین مشتریان گرمابه باستانی حاج ابراهیم

سرمدیان، با اشاره به وجود قهوه خانه و نمازخانه در گذشته در این حمام اظهار می كند: پس از اینكه سقف قهوه خانه حمام فروریخت این محل تعطیل شد،نماز خانه حمام نیز از یك سنگ دو متری تراش خورده تشكیل شده بود كه داخل هشتی قرار داشت و مردم روی آن نماز خود را اقامه می كردند اما متاسفانه این سنگ هم شكست و نماز خانه نیزاز حمام حذف شد.

وی، از علاقه مندی توریست ها به این ابنیه می گوید و اینكه در هر ماه هفت تا هشت توریست خارجی وبیش از پنجاه مسافر از سایر استان های كشور از این حمام بازدید می كند.

وی، ادامه می دهد: گرچه با احداث حمام های شخصی در منازل استقبال چندانی از حمام های عمومی نمی شوداما این حمام كماكان مشتریان خاص خود را دارد و در دو شیفت صبح و عصر به مشتریان خدمات ارائه می دهد.

سرمدیان، می افزاید: روزهای شنبه گرمابه مختص بانوان است ودر سایر روزها به آقایان اختصاص دارد.

محمد سرمدیان، می گوید: هنوز در این حمام دلاك، مشت و مال ده و كیسه كش وجود داردو ماهانه یك مرتبه ناظران بهداشت بر وضعیت بهداشت آن نظارت می كنند.

وی، می افزاید: به نظر می رسد جوان ها هم آهسته آهسته به سنت روی می آورند، چنانكه بیشتر مشتری های این گرمابه را جوانان تشكیل می دهند.

سرمدیان، با اشاره به بی توجهی اداره كل میراث فرهنگی استان به ابنیه تاریخی تصریح می كند: علی رغم اینكه این حمام به عنوان اثر ملی ثبت شده و میراث فرهنگی باید تلاش بیشتری در جهت حفظ و مرمت این اثر داشته باشد متاسفانه هیچ گونه حمایتی از ما نمی كند.

وی، تصریح می كند: به منظور رسیدگی به مشكلات موجود در گرمابه اعم از مرمت برخی قسمت های حمام به سازمان میراث فرهنگی استان مراجعه كرده ام اما مسئولان گفته اند مشكلات موجود ربطی به آن ها ندارد.

سرمدیان، افزایش بهای آب، برق و گاز را از جمله مشكلات این گرمابه برمی شمرد ومی افزاید: در گذشته قیمت انرژی برای حمام با تخفیف حساب می شد اما در حال حاضر نه تنها خبری از تخفیف نیست بلكه این نرخ تصاعدی حساب می شود و این امر موجب شده متضرر شویم.

وی می افزاید: در گذشته چهل و شش حمام عمومی در شهر فعال بود اما در حال حاضر همه آن ها تخریب شده و تنها سه گرمابه فعال باقی مانده است.

صدر الدین گنجی زنجانی، پیر مرد كاسبی است كه به گفته خود 65 سال مشتری حمام حاج ابراهیم بوده. او می گوید سه نسل از خانواده سرمدیان یعنی حاج علی محمد، حاج ابراهیم و محمد سرمدیان را دیده و با آن ها روزگار سپری كرده است.

گنجی، كه ساك حمامش را به دست گرفته و آماده ورود به حمام است می گوید: استحمام در این حمام برایم دلچسب تر از حمام منزل است چرا كه امكانات رفاهی اینجا بیشتر است.

*با تغییر كاربری گرمابه ها به شرط حفظ ساختار آن موافقیم

معاون میراث فرهنگی اداره كل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان زنجان، با بیان این مطلب كه سند تاریخی دقیقی از گرمابه ها در استان زنجان وجود ندارد ابرازمی كند: سبقه این ابنیه در استان به دوره هخامنشی و ساسانی می رسد البته پس از دوره صفویه و با افزایش توان اقتصادی مردم تعداد گرمابه ها افزایش یافته است.

'مهرداد عسگریان'، خاطر نشان می كند: در حال حاضر حمام های حسینیه اعظم زنجان،یانیان خرمدره، حاج ابراهیم،حاج داداش، میرلی، فراش باشی و حمام زرین آباد به ثبت ملی رسیده اند و از سایر حمام ها موجود در استان سندی در دست نیست.

وی، احداث حمام خصوصی را در خانه ها، دلیل تعطیلی حمام های عمومی برمی شمارد و می گوید: اهمیت حمام هنوز به قوت خود باقی است، فقط مكان آن از خارج منازل به داخل خانه ها جابه جا شده است.

عسگریان، با اشاره به لزوم تغییر كاربری در اینگونه ابنیه اظهار می كند: در حال حاضر گرمابه های حاج داداش و یان یان در استان با تغییر كاربری به رستوران سنتی در شرایط مطلوبی به سر می برند.

معاون میراث فرهنگی اداره كل میراث فرهنگی استان، با اشاره به تغییر كاربری حمام حسینه اعظم زنجان به موزه تعزیه در آینده نزدیك گفت: حمام زرین رود در خدابنده نیرمت شده و به زودی به كاربری فرهنگی،موزه، كتابخانه یا انجمن شعر تبدیل خواهد شد.

وی، تصریح می نماید: ابنیه ها هایی كه به ثبت ملی رسیده اند از نظر مرمتی و و پرداخت تسهیلات جهت تغییر كاربری با حفظ ساختار اولیه ،تحت حمایت سازمان میراث فرهنگی هستند.

عسگریان، اظهار می كند: اداره كل میراث فرهنگی مالكیت گرمابه های موجود را ندارد لذا با محدودیت هایی جهت ارائه خدمات مواجه است، البته آثار به ثبت رسیده از ارائه تسهیلات و مشاركت در مرمت بهره مند هستند.

وی، با تاكید بر اینكه توجه به آثار تاریخی در استان زنجان مطلوب است بیان می دارد: اداره كل میراث فرهنگی منتظر پیشنهادات و پیگیری مالكین گرمابه ها جهت حفظ و احیای این میراث است و از هیچ گونه كمكی در این راستا دریغ نخواهد كرد.

این مقام مسئول، میزان تبلغات صورت گرفته برای گرمابه های فعال موجود را مطلوب ارزیابی و ابراز كرد: تبلیغات گرمابه ها به اندازه ای بوده كه در حال حاضر مردم به آنجا مراجعه می كنند،البته این تبلیغات هر چه قدر هم كه افزایش یابد بازهم ناكافی است.

عسگریان، با تاكید براینكه میراث معنوی نسل امروز در آثار تاریخی گذشته نهفته است تصریح می نماید: حفاظت از این آثار تاریخی مستلزم همكاری همه ارگان ها و اقشار جامعه است و از عهده یك نهاد بر نمی آید.

وی، خاطر نشان می كند:اداره كل میراث فرهنگی استان زنجان با تغییر كاربری گرمابه ها به شرط حفظ ساختار آن موافق است.

منبع: خبرگزاری جمهوری اسلامی